• Đặc Đen Đắng

Ngọt Đắng - những bức ảnh kể chuyện làm cà phê ở Chiềng Chung

Giang Phạm, một nhiếp ảnh gia và cây bút tự do, kể về chuyến đi hợp tác với dự án TEAL của tổ chức CARE International; một dự án nhằm “Nâng quyền kinh tế cho phụ nữ thông qua cải tiến nông sản” ở Sơn La và Điện Biên.


Cuốn tranh ảnh cho dự án - Ngọt Đắng, thuật lại câu chuyện của những con người và cà phê ở xã Chiềng Chung, mang theo những xúc cảm xuyên suốt hành trình của anh cô đọng trên từng khung hình.

Bạn đọc có thể sẽ quan tâm đến bài Ara-Tay đã tự thay đổi câu chuyện với cà phê ra sao.


[Photo credit Giang Pham]


Tôi tình cờ thấy một thông báo tìm nhiếp ảnh gia tư liệu của CARE International trên Internet vào một ngày cách đây hai năm.


Họ cần tìm một người để chụp ảnh và thực hiện photobook cho một dự án nông nghiệp tại Sơn La. Quyết định ứng tuyển cho vị trí này đã mang lại cho tôi một trải nghiệm đáng nhớ đến tận sau này.

 

Nội dung

Những ngày đồng hành với cà phê ở Chiềng Chung

Ara-Tay, những người phụ nữ và cà phê Arabica đặc sản

Và cuốn photobook thành hình...

 

“Người Thái trồng cà phê ở Sơn La thì trông như thế nào nhỉ?”


Đó là câu hỏi đầu tiên nảy ra trong đầu tôi sau khi đọc Điều khoản tham chiếu (TOR) của CARE về dự án.


Với nhiều năm đi kể chuyện về những cộng đồng dân tộc ít người tại Việt Nam, tôi bị thu hút bởi những gì tổ chức mô tả về dự án:


CARE mong muốn hỗ trợ người phụ nữ dân tộc Thái và H'Mông tại Điện Biên và Sơn La trong chuỗi giá trị cà phê Arabica, giúp đỡ phát triển sinh kế bền vững, cải thiện năng suất trong quá trình sản xuất, đồng thời ghi nhận và tôn trọng sức lao động của họ.

Chưa bao giờ tiếp xúc với những người Thái ở Chiềng Chung, tôi tò mò được khám phá về cuộc sống của họ ở đây, về những vấn đề họ đang gặp phải và những gì dự án đang làm để giải quyết chúng. Hơn nữa, tôi còn là một người yêu cà phê.


Câu chuyện về cà phê được trồng ở Sơn La, một nơi mà cà phê không phải là thứ người ta thường liên hệ đến khi nhắc tới, đã kích thích mong muốn được nếm thử hương vị cà phê ở đây của tôi.


“Tại sao câu chuyện về cà phê Arabica Sơn La chưa bao giờ được kể? Tại sao hình ảnh người Thái uống cà phê chưa bao giờ xuất hiện? Tại sao lại cần có một dự án về cà phê ở đây?”

Đó là một vài trong số những câu hỏi mà tôi đặt ra trong đầu trong quá trình chuẩn bị cho chuyến đi của mình.


Những câu hỏi trên đã được giải đáp khi tôi đến Chiềng Chung vào những ngày giữa tháng 12/2019.


[Photo credits Giang Pham]


Cà phê và con người ở Chiềng Chung


4 ngày ngắn ngủi ở Chiềng Chung đã cho tôi cơ hội tiếp cận, quan sát và hòa mình vào cuộc sống của bà con nơi đây cùng cây cà phê. Hóa ra, cây cà phê đã xuất hiện ở Sơn La theo hành trình của người Pháp khai thác thuộc địa từ thế kỉ XIX.


Thói quen uống cà phê ở vùng núi này, rủi thay đã không có cơ hội hình thành và lan tỏa mạnh mẽ như các đô thị lớn.


Cây cà phê cứ lặng lẽ nhưng một loài cây được trồng quanh nhà của người Thái. Mặc dù được chính sách địa phương khuyến khích, thói quen canh tác, chế biến và tiêu dùng tại nơi đây đã vô tình kìm hãm sự phát triển của cây cà phê qua nhiều thế hệ.


Bà con người Thái từ trước đến nay chỉ quen trồng và chăm sóc cà phê mà không theo một quy trình tiêu chuẩn nào. Việc thu hoạch chủ yếu là hái xô, không phân biệt quả xanh và quả chín, rồi sau đó bán cho các xưởng chế biến cà phê trong vùng.


Cà phê với người Thái ở Chiềng Chung trước đây chỉ là loại cây trồng nhằm tăng thu nhập. Sự gắn bó của họ với cà phê kết thúc sau khi những bao quả xanh chín lẫn lộn bị mất giá.


Đến nỗi, nhiều người đã từ bỏ cây cà phê để trồng loại cây khác có giá trị kinh tế cao hơn.


Bên cạnh đó, có một sự thiếu vắng của văn hóa thưởng thức cà phê tại đây. Cà phê hòa tan là thứ cà phê duy nhất được một số ít người uống, và chỉ vài lần trong năm.


[Photo credits Giang Pham]


Có một số người trong bản như ông cụ Tâm, thì uống cà phê bằng cách rang hạt trên chảo gang, sau đó giã nhỏ hạt bằng cối đá, pha với nước sôi và khuấy thêm đường.


Cách pha này tương tự cách hãm nước uống với các loại đậu thường thấy ở nông thôn Việt Nam. Trà vẫn là thức uống chính trong cuộc sống hằng ngày ở đây.


Vì thế, xây dựng thói quen uống cà phê cũng là một trong những thách thức mà bà con ở Chiềng Chung phải đối mặt nếu muốn duy trì cây cà phê tại địa phương.


Ara-Tay, những người phụ nữ và cà phê Arabica Đặc Sản


4 ngày ở Chiềng Chung, hằng ngày tôi thức dậy từ 5h sáng để theo chân những người nông dân sống cùng hạt cà phê Chiềng Chung.


Tôi đã thấy sự tất bật của họ từ sáng sớm để chuẩn bị bữa ăn và đồ nghề đi làm khi mặt trời còn chưa mọc.


Tôi đã thấy họ vừa giữ thăng bằng trên những sườn đồi dốc vừa dùng tay lựa từng trái cà phê chín đỏ để hái, cùng họ dùng bữa trưa giản dị dưới bóng cây cà phê, nói chuyện về những gì họ học được từ dự án.


Tôi đã quan sát những buổi tối khi bà con chở cà phê mình thu hoạch được đến hợp tác xã Ara-Tay, hoan hỉ nhận số tiền thu mua cao hơn ngày xưa vì chỉ hái những trái cà phê chín.


Tôi đã thấy họ chăm chút những sàn phơi cà phê, cẩn thận kiểm tra tình trạng của cà phê hàng ngày.


Đó là những cải thiện tích cực trong việc trồng và thu hoạch cà phê mà người nông dân Chiềng Chung được hưởng lợi từ chuyên gia của CARE mời về.


Hơn nữa, mỗi ngày tôi còn cùng được những chị em trong hợp tác xã Ara-Tay tập uống, tập ngửi, tập nếm cà phê từ chiếc máy pha mà mọi người mới mua được, cùng nhau quan sát cách mọi người luyện tập thói quen uống cà phê, từ từ cảm nhận được vị ngon của hạt cà phê đặc sản mà mọi người làm ra.


[Photo credit Giang Pham]


Đó còn là những lo toan của một người phụ nữ lần đầu làm giám đốc, những bờ vai của các anh chồng hỗ trợ các chị trong việc quản lý hợp tác xã và sản xuất cà phê sạch và rất nhiều thay đổi tích cực khác từ bà con sau khi tham gia dự án.


Tôi rời Chiềng Chung sau 4 ngày ấy mà lòng còn nhiều quyến luyến.


Cảm xúc trong những ngày ở đây để lại trong tôi một ấn tượng mạnh mẽ về câu chuyện vươn lên của đồng bào người Thái nói chung và chị em phụ nữ nói riêng ở Chiềng Chung này.


Tất cả những gì tôi đã quan sát, tôi đều ghi lại và mong muốn có thể truyền tải được trong cuốn photobook của mình.


Và cuốn photobook thành hình…


Sau chuyến đi, tôi dành hơn một tháng để biên tập và hoàn thiện cuốn sách ảnh của mình. Thật không dễ để có thể cân bằng lại cảm xúc còn dạt dào sau chuyến đi để chọn lọc những hình ảnh phù hợp nhất.


Đọc đi đọc lại những ghi chép, xem kỹ từng tấm ảnh để lựa chọn, tôi nhận ra ngoài những tác động tích cực của câu chuyện phát triển sinh kế bền vững cùng cà phê mà cuốn sách hướng tới, những bức ảnh còn đang kể lại cuộc sống của những người nông dân


Chiềng Chung và bản sắc của người Thái ở đây qua nếp sinh hoạt hằng ngày, qua những ứng xử hằng ngày trong cộng đồng cùng những chi tiết thú vị trong việc canh tác và thưởng thức cà phê.


Một trong những ấn tượng sâu sắc của tôi từ những câu chuyện này, đó chính là sự chia sẻ và đồng hành của những người đàn ông để người phụ nữ của họ đảm nhận tốt vai trò của mình khi tham gia hợp tác xã Ara-Tay. Vai trò “hậu phương” của họ cho tôi nhiều suy nghĩ về gia đình, bình đẳng giới và sự liên hệ đến chính cộng đồng của mình.

Ở vị trí một người kể chuyện bằng hình ảnh, tôi cho rằng quá trình kể chuyện là một quá trình hai chiều.


Tôi vừa quan sát, lắng nghe từ cộng đồng để ghi nhận và kể lại cho người khác.


Ngược lại, trong quá trình này bản thân tôi lại vừa học hỏi và làm giàu vốn sống của mình từ những quan sát này. Suy nghĩ về trải nghiệm cá nhân này, tôi lại càng mong muốn thể hiện qua những bức ảnh của mình.


Tôi muốn người xem có thể cảm nhận và đồng hành với những gì tôi quan sát và suy nghĩ qua tấm ảnh.


Khi photobook hoàn thành, bản điện tử đã được phát hành miễn phí trên Internet và bản in đã trở thành sản phẩm truyền thông cho thương hiệu cà phê Ara-Tay.


[Photo credit Giang Pham]


Với tư cách là người thực hiện cuốn photobook này, tôi hy vọng sản phẩm của mình sẽ mang câu chuyện của đồng bào người Thái nỗ lực cải thiện sinh kế qua hạt cà phê Arabica Đặc Sản đến gần với mọi người hơn và mang hạt cà phê của Ara-Tay đi xa hơn.


Hơn nữa, tôi hy vọng photobook của mình còn là một cánh cửa sổ mở ra góc nhìn mới về cuộc sống và bản sắc văn hóa của cộng đồng người Thái ở Sơn La, điều mà thường chúng ta ít kể về.


Chuyến đi đến Chiềng Chung để thực hiện photobook cho Ara-Tay cũng khơi dậy một nguồn cảm hứng mới trong tôi.


Từ câu chuyện ở Chiềng Chung, tôi ấp ủ dự định kể tiếp những câu chuyện khác, bằng những photobook khác về những trang trại cà phê của đồng bào dân tộc thiểu số ở khắp mọi nơi trên đất nước Việt Nam.


Tôi hi vọng qua những câu chuyện của mình, bà con có thể kể về văn hóa bản địa của mình, về cuộc sống hằng ngày của họ, về những vấn đề họ đang gặp phải hay những nỗ lực bền bỉ để cải thiện sinh kế qua cây cà phê nói riêng và nông nghiệp nói chung.


Giang Phạm

151 views