• Đặc Đen Đắng

Những rào cản hạn chế nông dân Việt Nam phát triển cà phê chất lượng cao

Tác giả: Phạm Thị Nhâm


Chị Nhâm - một nông dân khởi nghiệp thương hiệu cà phê H'Biang từ năm 2010 tại Đà Lạt, chị hoạt động dựa trên ý tưởng sản xuất cà phê tinh gọn, không hóa chất. H’Biang sản xuất cà phê từ các giống địa phương của cao nguyên Langbiang như Bourbon, Typica, Caturra, Catimor với quy mô nhỏ, dễ kiểm soát về chất lượng từ khâu trồng đến sản phẩm cuối cùng.


Tại Việt Nam, sản xuất cà phê chất lượng cao đang được nhiều người nông dân quan tâm và thực hiện thông qua chuyển đổi giống, thay đổi phương thức canh tác, phương thức sơ chế, chế biến.


Các giống cà phê Arabica chất lượng cao như Bourbon, Typica, Caturra, THA1; Robusta chất lượng cao như TR4, TR9, TR11, TS1 cũng được các viện nghiên cứu, doanh nghiệp phối hợp với người nông dân thay thế dần những loại cây chất lượng thấp hơn.


Đề án tái canh cà phê bước đầu cũng đã đạt những kết quả nhất định trong việc chuyển đổi giống cây trồng, nâng cao năng suất, chất lượng cà phê. Sản lượng cà phê chất lượng cao có xu hướng tăng trong các năm qua.


Người tiêu dùng, người nông dân, nhà chế biến cũng đã có cái nhìn rộng hơn về thị trường tiềm năng này. Tín hiệu đáng mừng là một số nước trên thế giới cũng đã biết đến cà phê chất lượng cao của Việt Nam. Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được thì vẫn còn những rào cản hạn chế ảnh hưởng mà người nông dân, đơn vị sản xuất chế biến phải đối mặt.


Nội dung

Thị trường tiêu thụ cà phê chất lượng cao nội địa chưa ổn định

Sản xuất cà phê chất lượng cao chưa mang về lợi nhuận tương xứng

Các chuỗi liên kết cà phê chất lượng cao đã được hình thành nhưng lỏng lẻo, thiếu bền vững

Thay đổi nhận thức, thói quen cũ trong khâu sản xuất là một quá trình dài

Vấn đề thu hẹp diện tích đất sản xuất cà phê

Biến đổi khí hậu trong những năm gần dây

Thiếu tính hệ thống trong quá trình cải tiến trình độ sản xuất của người nông dân

Ảnh hưởng của đại dịch Covid

Lời kết



Thị trường tiêu thụ cà phê chất lượng cao nội địa chưa ổn định


Trong 5 năm gần đây, nhiều trang trại sản xuất cà phê chất lượng cao đã chuyển đổi giống, quy trình canh tác, cách thức thu hái, sơ chế, chế biến, bảo quản…, tạo ra được một sản lượng nhất định cà phê chất lượng cao nhưng thị trường tiêu thụ lại không ổn định, dẫn đến chỉ một số nhà sản xuất duy trì được hoạt động này.


Ví dụ, trong vài năm trước, một hộ nông dân trồng cà phê Robusta chất lượng cao với sản lượng vài tấn/năm, bán với giá 150,000 đồng đến 200,000 đồng cho 1 kg, tuy nhiên tại thời điểm hiện tại chỉ bán được một nửa sản lượng và giá cũng chỉ bằng một nửa.


Ngoài ra cà phê chất lượng cao trên thị trường quốc tế đa dạng, chất lượng đồng đều và có mức giá tốt do áp dụng sản xuất quy mô công nghiệp. Trong khi tại Việt Nam, công nghệ chế biến cà phê chất lượng cao chưa được phổ cập, chuẩn hóa rộng rãi, còn nhỏ lẻ và tự phát.


Điều này tạo nên bất lợi về sức cạnh tranh của cà phê Việt Nam chất lượng cao tại thị trường trong và ngoài nước.


Sản xuất cà phê chất lượng cao chưa mang về lợi nhuận tương xứng


Để sản xuất ra cà phê chất lượng cao thì trong 5 năm đầu sản lượng thu hái giảm; công chăm sóc, thu hái, sơ chế, chế biến cao; nhân công phải được đào tạo để biết cách làm cà phê chất lượng cao, nhà xưởng sơ chế phải được đầu tư…. rong khi việc sản xuất cà phê thông thường vừa dễ thuận tiện, vừa có một lượng thu nhập ổn định.


Số tiền thu được trên diện tích 1 hecta cà phê chất lượng cao không chênh lệch bao nhiêu cho với 1 hecta cà phê được sản xuất theo cách làm truyền thống. Điều này không tạo động lực cho người nông dân duy trì sản xuất cà phê chất lượng cao.


Các chuỗi liên kết cà phê chất lượng cao đã được hình thành nhưng lỏng lẻo, thiếu bền vững


Liên kết giữa doanh nghiệp tiêu thụ với nông dân, liên kết giữa các thành viên trong các hợp tác xã, liên kết giữa các nhà đầu tư và các trang trại đã được hình thành khi sản xuất cà phê chất lượng cao, tuy nhiên mối liên kết này còn chưa chặt chẽ.


Ví dụ, doanh nghiệp đặt hàng cho nông dân sản xuất với những tiêu chuẩn, sản lượng và mức giá nhất định, nhưng trong quá trình thực hiện đã không đảm bảo tiêu thụ số lượng như ban đầu, gây khó khăn cho người nông dân với nguy cơ hàng tồn đọng.


Ngược lại, một số trường hợp người nông dân không đáp ứng được tiêu chuẩn đưa ra ban đầu nên gây thiệt hại cho cả các bên. Lòng tin bị sụt giảm và sự liên kết bị phá vỡ. Chưa kể trong chuỗi liên kết người nông dân, chỉ thu được 20% giá trị lợi nhuận.


Thay đổi nhận thức, thói quen cũ trong khâu sản xuất là một quá trình dài


Khi sản xuất cà phê chất lượng cao được giới thiệu đến Việt Nam thì đã có một đội gồm nhiều chuyên gia đến các nông trại để hướng dẫn về quy trình canh tác, sơ chế, chế biến.


Họ đào tạo, hướng dẫn người nông dân cách chăm sóc và thu hái ra hạt cà phê có chất lượng cao; hướng dẫn việc phân loại quả xanh, quả chín, quả chắc, quả lép, cả cách lên men, cách phơi sấy để đảm bảo hạt nhân xanh đạt chuẩn cà phê chất lượng cao….


Tuy nhiên, chỉ một số hộ nông dân muốn thay đổi mới tiếp nhận cách làm mới một cách bài bản, còn lại đa số vẫn làm theo phong trào và đôi khi vẫn duy trì những thói quen và kinh nghiệm cũ như tuốt cả chín và xanh cho nhanh khi thu hái, không kiểm soát các quá trình lên men, bảo quản một cách hệ thống.


Vấn đề thu hẹp diện tích đất sản xuất cà phê


Diện tích trồng cà phê của Việt Nam năm 2020 là 680.000 ha, giảm khoảng 2% so với năm 2019. Tại một số nơi, do giá cà phê rớt giá trong vòng 5 năm qua, người nông dân đã chuyển đổi cây trồng từ cà phê sang các loại có giá trị cao hơn như sầu riêng, rau, hoa…Thậm chí, những đồi cà phê đã được san ủi, để phân lô, bán nền.


Biến đổi khí hậu trong những năm gần dây


Việt Nam là nước có một mùa thu hoạch cà phê trong một năm. Cây cà phê được trồng chủ yếu ở Tây nguyên và một số tỉnh Tây Bắc. Ở Tây nguyên có hai mùa là mùa mưa và mùa khô, thông thường tháng ba là tháng bắt đầu nở hoa của cà phê sau khi có một vài cơn mưa đầu mùa.


Tuy nhiên, trong những năm gần đây, mùa mưa bắt đầu vào tháng tư, tháng năm bằng những cơn mưa to và kéo dài, ảnh hưởng rất lớn đến việc ra hoa và đậu quả cà phê.


Mùa thu hoạch thông thường diễn ra từ tháng 9 của năm trước đến tháng 2 của năm sau. Trước đây vào giai đoạn này, khoảng cuối tháng 11 lượng mưa hầu như đã giảm dần rồi dừng hẳn, tạo sự thuận lợi cho quá trình phơi cà phê. Tuy nhiên vài năm gần đây, đến cuối tháng 12 mưa vẫn còn tiếp tục.


Những đợt mưa kéo dài vài tuần gây bất lợi cho việc thu hái và phơi sấy cà phê. Một số hộ nông dân cũng đã đầu tư làm nhà lồng để phơi sấy cà phê, nhưng diện tích vẫn không đủ và điều kiện vẫn chưa đảm bảo .


Khi khí hậu thay đổi, sâu bệnh từng phát hiện tại các trang trại trồng cà phê Arabica ở độ cao quá lạnh để tồn tại nay phát triển mạnh ở có khả năng tác động mạnh đến cây Arabica nhiều hơn so với Robusta.


Hàng trăm hecta cà phê ở xã Chiềng Cọ (thành phố Sơn La, tỉnh Sơn La) trong mùa thu hoạch bỗng bị chết khô do ảnh hưởng của sương muối, băng giá, khiến nhiều người nông dân rơi vào cảnh khó khăn.


Thiếu tính hệ thống trong quá trình cải tiến trình độ sản xuất của người nông dân


Một số trang trại đã thành công trong việc lên kế hoạch sản xuất cà phê chất lượng cao. Từ việc xem xét yêu cầu của khách hàng, đến việc tổ chức sản xuất để không bị dư thừa, tồn kho, bán với giá theo tiêu chuẩn chất lượng; đến việc áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế vào trong quản trị sản xuất, áp dụng công nghệ tiên tiến, sử dụng các thiết bị hiện đại, chính xác.


Thậm chí nhiều trang trại của Việt Nam được các chuyên gia, khách hàng quốc tế biết đến. Ngoài ra họ còn có sự phối hợp rất tốt với các Viện nghiên cứu để áp dụng các giống cà phê chất lượng cao, quy trình canh tác chuẩn, quy trình sơ chế đặc biệt.


Tuy nhiên, số lượng các trang trại được này còn rất ít, phần đông các hộ nông dân còn lại sản xuất theo cách làm tự phát, nhất thời. Kiến thức về sản xuất cà phê chất lượng cao còn chưa được hệ thống hóa nên hiệu quả chưa cao.


Ảnh hưởng của đại dịch Covid


Quán cà phê không mở, cà phê không được tiêu thụ, người nông dân không bán được cà phê. Trong bối cảnh khó khăn của nền kinh tế, người tiêu dùng sẽ thắt lưng buộc bụng, hạn chế bỏ ra nhiều tiền để chi cho những nhu cầu không thiết yếu.


Lời kết


Như vậy, để sản xuất ra một ly cà phê chất lượng cao không hề đơn giản, mỗi quá trình đều gặp những khó khăn nhất định. Nhưng rào cản đối với người nông dân Việt Nam sản xuất cà phê chất lượng cao gặp phải không ít từ giá cả, cách tổ chức sản xuất, đến thị trường tiêu thụ trong bối cảnh thiên tai, dịch bệnh hiện nay.


Chúng tôi với vai trò là người nông dân sản xuất ra hạt cà phê chất lượng cao vẫn hy vọng, sẽ vượt qua để tiếp tục đóng góp những ly cà phê đạt chuẩn quốc tế, mang hương vị đặc biệt được sản xuất từ Việt Nam.

228 views